Antik Yunan düşüncesinin erken dönem filozofları, büyük ölçüde evrenin yapısını, doğanın kökenini ve varlığın temel prensibini anlamaya yönelmişti. Thales’ten Demokritos’a kadar uzanan Presokratik gelenek, hakikati doğanın kendisinde aramış, insanı ise çoğunlukla bu kozmik düzenin ikincil bir unsuru olarak değerlendirmiştir. Ancak MÖ 5. yüzyıla gelindiğinde Atina sokaklarında ortaya çıkan bir düşünür, felsefenin yönünü bütünüyle değiştirecekti: Socrates.

Sokrates ile birlikte felsefe, gökyüzünden yeryüzüne inmiş, doğadan insana, kozmostan ahlaka, maddeden zihne yönelmiştir. Onun düşünsel devrimi yalnızca ne düşündüğüyle değil, daha da önemlisi nasıl düşündüğüyle ilgilidir. Çünkü Sokrates’in asıl mirası, belirli doktrinlerden çok, geliştirdiği sorgulama yöntemidir. Bu yöntem bugün “Sokratik metod” veya “Sokratik diyalektik” olarak bilinmekte ve Batı düşünce tarihinin en etkili entelektüel araçlarından biri kabul edilmektedir.

Sokrates Kimdir?
Socrates, MÖ 469 yılında Atina’da doğmuş ve MÖ 399 yılında yine burada idam edilmiştir. Kendisi ardında hiçbir yazılı eser bırakmamıştır, bu nedenle düşüncelerini büyük ölçüde öğrencileri olan Plato ve Xenophon’un aktarımlarından öğrenmekteyiz. Bu durum tarihsel açıdan “Sokrates Problemi” olarak bilinen yorum sorununu doğurmuş olsa da, onun felsefe tarihindeki etkisi tartışmasızdır.
Sokrates’in yaşadığı dönem, Atina demokrasisinin yükseldiği, sofist düşüncenin etkili olduğu ve retoriğin toplumsal güç kazandığı bir dönemdi. İnsanlar hitabet yoluyla kitleleri etkileyebiliyor, doğruluk yerine ikna gücü ön plana çıkıyordu. İşte Sokrates, tam da bu atmosferde ortaya çıkarak retoriğin manipülatif gücüne karşı hakikatin sorgulayıcı aklını savunmuştur.

Antik düşüncenin genel gelişimi için Antik Felsefe Nedir? başlıklı incelememize göz atabilirsiniz.
Sokrates’in ortaya koyduğu düşünsel yönelim, kendisinden önceki filozofların ilgilendiği problematiklerden belirgin biçimde ayrılır. Presokratik düşünürler, evrenin kökeni, maddenin yapısı ve varlığın ilk ilkesi üzerine yoğunlaşırken, Sokrates bu kozmolojik arayışı insanın ahlaki ve zihinsel dünyasına yöneltmiştir. Bu erken dönem düşünürlerin geliştirdiği yaklaşımı daha yakından incelemek için Presokratik Filozoflar Kimlerdir? başlıklı analizimize göz atabilirsiniz.

Sokrates’in Felsefi Metodunun Temeli: Sorgulama
Sokrates’in yönteminin özü, insanlara bilgi vermekten ziyade onları düşünmeye zorlamaktır. O, klasik anlamda ders anlatan bir öğretmen gibi davranmazdı bunun yerine karşısındaki kişiye sorular yöneltir, verdiği cevapları yeniden sorgular ve kişiyi kendi düşüncesinin tutarsızlıklarıyla yüzleştirirdi.
Bu yaklaşım şu temel varsayıma dayanır:
İnsanlar çoğu zaman bildiklerini sanırlar fakat gerçekte düşüncelerini yeterince sorgulamamışlardır.
Sokrates’e göre hakikatin önündeki en büyük engel cehalet değildir. Daha tehlikeli olan şey, cehaletin bilgi sanılmasıdır. Bu yüzden onun yöntemi doğrudan öğretmek yerine önce zihni boşaltmayı hedefler.
Bu tavır en meşhur ifadesini şu sözde bulur:
“Bildiğim tek şey, hiçbir şey bilmediğimdir.”
Bu söz, yüzeyde tevazu gibi görünse de aslında epistemolojik bir pozisyondur. Sokrates burada gerçek bilginin, insanın kendi sınırlarını fark etmesiyle başladığını savunmaktadır.

Sokratik İroni Nedir?
Sokrates’in metodunun ilk aşaması ironidir. Ancak burada kullanılan “ironi” modern anlamda alay veya mizah değildir. Sokratik ironi, kişinin bilmediği hâlde biliyormuş gibi davranmasını açığa çıkarma tekniğidir.
Sokrates çoğu zaman tartışmaya şu şekilde başlardı:
Karşısındakine belirli bir kavramı sorar: “Adalet nedir?”, “Cesaret nedir?”, “Erdem nedir?”
Karşı taraf cevap verir.
Sokrates cevap üzerinden yeni sorular sorar.
Verilen tanımın çelişkilerini gösterir.
Bu süreç sonunda kişi kendi tanımının yetersizliğini fark eder.
Sokrates’in amacı burada rakibini küçük düşürmek değil zihinsel farkındalık yaratmaktır. Çünkü ona göre insan, yanlış bilgiyle yaşadığı sürece hakikate yaklaşamaz.

Diyalektik Yöntem
Sokratik metodun ikinci boyutu diyalektiktir. Diyalektik, karşılıklı soru-cevap yoluyla düşüncenin arındırılması sürecidir.
Bu yöntemde amaç hazır bilgi sunmak değil, kavramları test etmek, mantıksal tutarlılığı araştırmak, çelişkileri ortadan kaldırmaktır.
Sokrates için hakikat, tek taraflı anlatımla değil düşünsel çatışma ve sorgulama yoluyla ortaya çıkar. Çünkü test edilmemiş düşünce güvenilir değildir.
Bu anlayış, modern bilimsel sorgulamanın ve akademik tartışma kültürünün erken prototiplerinden biri kabul edilir.

Maiotik Yöntem: Zihinsel Doğurtma Sanatı
Sokrates kendi yöntemini sık sık annesinin mesleği üzerinden açıklar. Annesi bir ebeydi; Sokrates ise zihinsel anlamda “ebe” olduğunu söylerdi.
Bu nedenle onun yöntemi bazen maieutik / maiotik olarak da adlandırılır.
Buradaki fikir şudur:
Bilgi dışarıdan öğretilmez; insanın zihninden doğurtulur.
Sokrates kendisini bilgi veren biri olarak değil, kişinin içindeki potansiyel bilgiyi ortaya çıkaran biri olarak görür. Bu son derece derin bir eğitim anlayışıdır.
Çünkü burada öğretmen otorite figürü değildir, rehberdir.
Öğrenci ise pasif alıcı değildir, aktif düşünendir.

Sokrates’in Metodunun Nihai Amacı: Etik Hakikat
Sokrates’in yöntemi yalnızca entelektüel bir oyun değildir. Onun amacı mantık egzersizi yapmak değil, erdemli yaşamın ne olduğunu bulmaktır.
Çünkü Sokrates’e göre:
İnsan doğruyu gerçekten bilirse yanlış yapmaz.
Bu anlayış “ahlaki entelektüalizm” olarak bilinir. Ona göre kötülük, kötü niyetten değil cehaletten doğar. İnsanlar yanlış davranıyorsa bunun sebebi iyinin ne olduğunu gerçekten bilmemeleridir.
Dolayısıyla hakikati aramak teorik bir faaliyet değil, ahlaki bir zorunluluktur.

Felsefenin Yönünü Değiştiren Adam
Sokrates’in düşünce tarihindeki önemi, yalnızca geliştirdiği fikirlerden ibaret değildir. O, felsefenin kendisini yeniden tanımlamıştır. Ondan önce filozoflar evrenin neyden yapıldığını sorarken, Sokrates insanın nasıl yaşaması gerektiğini sormuştur.
Bu değişim, felsefenin doğasını kökten dönüştürmüştür.
Bugün hukuk eğitiminden psikoterapiye, akademik tartışmalardan modern pedagojik modellere kadar birçok alan hâlâ Sokratik yöntemin izlerini taşımaktadır.
Belki de Sokrates’in insanlığa bıraktığı en büyük miras şudur:
Hakikate ulaşmak için önce doğru cevapları değil, doğru soruları sormayı öğrenmek gerekir.

Kaynakça
Plato. Apology.
Plato. Euthyphro.
Guthrie, W.K.C. A History of Greek Philosophy.
Vlastos, Gregory. Socrates: Ironist and Moral Philosopher.
Brickhouse, Thomas. The Philosophy of Socrates