Euklides’in öğrencilerinden birisi, bir gün bir matematik ispatı öğrendikten sonra, “Peki bu öğrendiğimiz ne işimize yarayacak?” diye sormuş. Bunun üzerine Euklides kölesini çağırmış ve “Gence üç beş kuruş ver, öğrendiklerinden kazanç sağlaması gerekiyor sanırım.” demiş. Gelin bugün, farklı yüzyıllarda ve coğrafyalarda doğmuş, öğrenmeyi seven insanların yanlışlarıyla ve doğrularıyla birlikte yaptığı keşiflerin hikâyesini öğrenelim.

Dünya ne kadar büyük olabilir?

M.Ö. 240 yılında sıcak bir Haziran günü İskenderiye şehrindeyiz. Antik çağların en büyük bilgi hazinesi İskenderiye Kütüphanesi’nin müdürü Libyalı Eratosthenes, büyük bir keşfin peşindeydi. “Yaşadığımız dünya ne kadar büyük olabilir?”
Eratosthenes; astronomi, coğrafya, matematik, tarih, felsefe gibi her bilimde tam bir uzman gibi ilgisi ve bilgisi olan birisiydi. Öğrenmeyi severdi. Arkadaşları, bu yönlerinden dolayı ona “pentalos”, yani 5 dalda yarışan atlet lakabı takmıştı.
Kendisinden üç asır önce yaşamış ünlü âlim Pisagor, dünyanın şeklini bir küre olduğu fikrini ortaya atmıştı. Ona göre küre en mükemmel şekildi ve dünya da mükemmel olduğu için küre şeklinde olmalıydı. Ondan sonra gelen pek çok filozof bu düşünceyi destekledi.
Aristo devrinde ise bu artık kabul edilen bir fikirdi. Bu fikir öylece ortaya atılmış değildi elbet; çağın imkânlarıyla yapılan basit gözlem ve deneylere dayanan bir düşünceydi. Eratosthenes’in İskenderiye’deki kütüphanesi bu bilginlerin eserleriyle doluydu. Ve kim bilir, günümüze ulaşmayan nice kıymetli eserler de onun fikir ve düşünce yapısını etkilemişti.
Okumayı o kadar çok severdi ki yaşlandığında artık gözleri göremez olmuştu. Bunu kabullenemeyerek açlık grevine gitmiş ve kendi yaşamına son vermişti. Gerçi bu, o dönemki filozoflar arasında da saygı görülen bir ölüm şekliydi. Artık öğrenemeyen bu bedenler için bu durum bir utançtı belki.
Eratosthenes, Babillerden bu yana gelen geometri ve matematik hesaplarıyla dünyanın çevresini ölçebileceğine inanıyordu. Mısır’ın o dönemdeki bir diğer şehri Siene’de ünlü bir kuyu vardı. Yılın tam da bu günlerinde Güneş ışınları günün tam ortasında bu kuyuya dik şekilde iniyor ve güneş kuyuyu tamamen kaplıyordu.
Eratosthenes İskenderiye’deki bir kuyuya gitti ve aynı zaman diliminde kuyuya baktı. Hayır… Güneş burada Siene’deki gibi kuyunun içinde tam hâliyle görünmüyordu. Elindeki sopayı kuma dikti ve sopanın gölgesini gözlemledi. Yaptığı hesaplarla sopa ile 7 derecelik bir gölge vardı.
Şimdi sahne matematik ve geometriyindi. Hemen bir adam tuttu ve iki şehir arasındaki mesafeyi ölçtürdü. O dönemki uzunluk hesabı ile mesafe 5000 stadyum kadardı.
Antik Mısır’da kullanılan stadyum uzunluğuyla bu mesafeyi günümüz birimleriyle yaklaşık 800 km olarak çevirebiliriz. Bu rakam üzerinden yaptığı hesapla Dünya çevresini 250.000 stadyum, yani yaklaşık 40.000 km olarak tahmin etti. Bu, modern çağımızda santimetresine kadar ölçebildiğimiz dünya çevresinden yalnızca küçük bir sapma ile ortaya çıkmış doğru bir keşifti.
Eratosthenes, bu çalışmalar üzerinden bir dünya haritası da çizmişti. Daha sonraki yıllarda dünyanın eğimini, Güneş’in ve Ay’ın mesafesini de ölçtü.

Yanlışın Resmiyeti

Eratosthenes’ten sonra, M.S. 2. yüzyılda, yine yaşadığı çağın çok yönlü bir bilim insanı olan Batlamyus, dünyanın çevresini yeniden ölçmeye karar verdi. Onun hayatı, çalışmaları ve medeniyet dünyamıza bıraktıkları hakkında bilgilerimiz sınırlıdır. Ama bazı çalışmaları asırlar boyunca Doğu ve Batı dünyasının temel referanslarından biri olmuştur.
“Geographica” isimli, tarihin en kapsamlı bilinen ilk atlası, tarihinin bir kısmı kayıp olsa da Bizans döneminde yeniden bulunmuş ve yüzyıllar boyunca coğrafî anlamda bilimsel çalışmalara rehber olmuştur. Eserin bugün en iyi durumdaki iki nüshasından biri Vatikan’da, diğeri ise Fatih’in hazırlattığı kopyasıyla Topkapı Müzesi’ndedir.
Fakat Batlamyus’un bu eserde kullandığı yöntemler ve Dünya çevresine ilişkin ölçümleri Eratosthenes’in hesaplarına göre hatalıydı. En önemlisi, Batlamyus’un tanımladığı dünya çok daha küçüktü. Dünyanın çevresini yaklaşık 30.000 km olarak ölçmüş ve neredeyse %30 hata yapmıştı.
O çağdan sonraki haritalar da bu hatalı ölçüme göre şekillendi. Fakat zaman içerisinde Eratosthenes’in daha doğru keşfi tekrar öne geçti ve tarihin cesur denizcileri, rotalarını onun gerçekçi ölçülerine göre çizdi.

Kristof Kolomb

Kristof Kolomb, 15. yüzyılda Avrupa’da Rönesans’ın ışıkları doğarken ve feodalitenin surları yavaş yavaş yıkılırken Cenova’da doğdu. Genç yaşında denizlerde maceralar yaşamıştı. Okumayı severdi. Tarih, coğrafya, astronomi kitapları okuyarak büyüdü. Okuduğu eserler arasında, Batlamyus’un çalışmalarını esas alan dönemin İtalyan bilgini Toscanelli vardı.
O dönemde tüm ticaret yolları Osmanlılar ve İtalyanların elindeydi. Çin ve Hindistan’a ulaşmak ve Asya’nın zenginliklerini Batı’ya getirmek için ya bu yollardan gidilecek ya da Afrika kıtası Ümit Burnu’ndan dolaşılacaktı. Avrupalılar için yeni bir rota lazımdı. Bu keşfi yapacak denizcinin ünü ve şöhreti elbette tüm denizlere yayılacaktı.
Toscanelli, Batlamyus’un çalışmalarından yola çıkarak Doğu’ya ulaşmak için Batı’ya doğru yelken açmanın daha kısa bir yol olduğunu savunuyordu. Bu fikirler Kolomb adlı cesur denizciyi etkiledi.
Eratosthenes’in doğru ölçümlere dayanan dünyası çok büyüktü; Batlamyus’un esas alınan ve Toscanelli’nin savunduğu daha küçük dünya ise Kolomb’un cesareti ve teknik imkânları açısından daha uygundu.
Kolomb gibi bir maceraya atılacak, destek verecek kişiler henüz çok azdı. Kolomb yıllarca destek aradı. Ve sonunda buldu. 3 Ağustos 1492 tarihinde maceralarla dolu ilk seferini düzenledi.
Bu, yeni dünyanın doğuşuydu. Amerika’nın keşfi tarihin bir dönüm noktasıydı; fakat Kolomb hayatı boyunca asla yeni bir kıta keşfettiğini bilemedi.
Medeniyet tarihimiz, onların ve onlar gibi insanların çabaları, merakları, cesaretleri, öğrendikleri ve bazen de hatalarıyla şekillendi.

Kaynakça :

Britannica. “Eratosthenes: Biography, Discoveries, Sieve & Facts.”
Erişim: https://www.britannica.com/biography/Eratosthenes
Meydan Larousse Büyük Lugat ve Ansiklopedi. “Ptolemaios” maddesi.
Kozmik Anafor. “Dünyanın Çevresini Ölçen İlk İnsan: Eratosthenes.”
https://www.kozmikanafor.com/dunyanin-cevresini-olcen-ilk-insan-eratosthenes/
Russell, Bertrand. Batı Felsefesi Tarihi.
Britannica. “Christopher Columbus: Biography.”
Erişim: https://www.britannica.com/biography/Christopher-Columbus

İzleme Önerisi

1492: Cennetin Keşfi (1992)
Yönetmen: Ridley Scott
Tür: Macera / Dram
IMDB: 7.4
Kristof Kolomb’un seferlerini, dönemin kültürel ve politik atmosferini sinematik bir dille ele alan film; keşif tarihini öğrenciler için anlaşılır kılması nedeniyle eğitim amaçlı gösterimlerde sıklıkla tercih edilmektedir. Tarihsel arka planı desteklemesi ve tartışma ortamı yaratması açısından etkili bir görsel kaynaktır.